باب پنجم - موجبات ضمان (ماده 316 الی 333)

 ماده ۳۱۶

 جنايت اعم از آن که به مباشرت انجام شود يا به تسبيب يا به اجتماع مباشر و سبب موجب ضمان خواهد بود.

 ماده ۳۱۷

 مباشرت آن است که جنايت مستقيماً توسط خود جاني واقع شده باشد.

 ماده ۳۱۸

 تسبيب در جنايت آن است که انسان سبب تلف شدن يا جنايت عليه ديگري را فراهم کند و خود مستقيماً مرتکب جنايت‌ نشود به طوري که اگر نبود جنايت حاصل نمي‌شد مانند آن که چاهي بکند و کسي در آن بيفتد و آسيب ببيند.

 ماده ۳۱۹

 هر گاه طبيبي گر چه حاذق و متخصص باشد در معالجه‌هايي که شخصاً انجام مي‌دهد يا دستور آن را صادر مي‌کند، هر چند با اذن مريض يا ولي او باشد، باعث تلف جان يا نقص عضو يا خسارت مالي شود ضامن است‌.

 ماده ۳۲۰

 هرگاه ختنه‌کننده در اثر بريدن بيش از مقدار لازم موجب جنايت يا خسارت شود ضامن است گرچه ماهر بوده باشد.

 ماده ۳۲۱

 هر گاه بيطار و دامپزشک‌، گرچه متخصص باشد، در معالجه‌ي حيواني هر چند با اذن صاحب او باشد موجب خسارت شود ضامن است‌.

ماده ۳۲۲

 هر گاه طبيب يا بيطار و مانند آن قبل از شروع به درمان از مريض يا ولي او يا از صاحب حيوان برائت حاصل نمايد، عهده‌دار خسارت پديد آمده نخواهد بود.

 ماده ۳۲۳

 هر گاه کسي در حال خواب بر اثر حرکت و غلطيدن موجب تلف يا نقص عضو ديگري شود جنايت او به منزله‌ي خطاي محض ‌بوده و عاقله‌ي او عهده‌دار خواهد بود.

 ماده ۳۲۴

 هر گاه کسي چيزي را همراه خود يا با وسيله‌ي نقليه و مانند آن حمل کند و به شخص ديگري برخورد نموده موجب جنايت گردد، در صورت عمد يا شبه‌عمد ضامن مي‌باشد و در صورت خطاي محض، عاقله‌ي او عهده‌دار مي‌باشد.

 ماده ۳۲۵

 هر گاه کسي به روي شخصي سلاح بکشد يا سگي را به سوي او برانگيزد يا هر کار ديگري که موجب هراس او گردد انجام ‌دهد، مانند فرياد کشيدن يا انفجار صوتي که باعث وحشت مي‌شود، و بر اثر اين ارعاب آن شخص بميرد اگر اين عمل نوعاً کشنده باشد يا با قصد قتل انجام شود گرچه نوعاً کشنده نباشد، قتل عمد محسوب شده و موجب قصاص است و اگر اين عمل نه نوعاً کشنده و نه با قصد قتل انجام بگيرد قتل شبه‌عمد محسوب شده و ديه‌ي آن بر عهده‌ي قاتل است‌.

 ماده ۳۲۶

 هر گاه کسي ديگري را بترساند و موجب فرار او گردد و آن شخص در حال فرار خود را از جاي بلندي پرت کند يا به درون‌ چاهي بيفتد و بميرد، در صورتي که آن ترساندن موجب زوال اراده و اختيار و مانع تصميم او گردد ترساننده ضامن است‌.

 ماده ۳۲۷

 هر گاه کسي خود را از جاي بلندي پرت کند و بر روي شخصي بيفتد و سبب جنايت گردد، در صورتي که قصد انجام جنايت را داشته باشد قتل عمد بوده و قصاص دارد و در صورتي که قصد قتل نداشته ولي قصد پرت شدن را داشته باشد و معمولاً با آن قتل ‌انجام نمي‌شود، قتل شبه عمد بوده ديه در مال او خواهد بود و همچنين است اگر با وجود قصد پرت شدن‌، بي‌اختيار پرت شود. ولي اگر در اثر لغزش يا علل قهري ديگر و بي‌اختيار به جايي پرت شود و موجب جنايت گردد خودش ضامن است نه عاقله‌اش‌.

 ماده ۳۲۸

 هرگاه کسي به ديگري صدمه وارد کند و يا کسي را پرت کند و او بميرد يا مجروح گردد، در صورتي که نه قصد جنايت داشته ‌باشد و نه کاري را که قصد نموده است نوعاً سبب جنايت باشد، شبه‌عمد محسوب و عهده‌دار ديه‌ي آن خواهد بود.

 ماده ۳۲۹

 هرگاه کسي ديگري را بر روي شخص ثالث پرت کند و آن شخص ثالث بميرد يا مجروح گردد، در صورتي که نه قصد جنايت داشته باشد و نه کاري را که قصد کرده است نوعاً سبب جنايت باشد، شبه‌عمد محسوب و عهده‌دار ديه مي‌باشد.

 ماده ۳۳۰

 هر گاه کسي در ملک خود يا در مکان و راهي که توقف در آن مجاز است توقف کرده يا وسيله‌ي نقليه خود را متوقف کرده باشد و ديگري به او برخورد نمايد و مصدوم گردد آن شخص متوقف عهده‌دار هيچ‌گونه خسارتي نخواهد بود.

 ماده ۳۳۱

 هر کس در محل‌هايي که توقف در آنجا جايز نيست متوقف شده يا شيي و يا وسيله‌اي را در اين قبيل محل‌ها مستقر سازد و کسي اشتباهاً و بدون قصد، با شخص و يا شيي يا وسيله مزبور برخورد کند و بميرد، شخص متوقف يا کسي که شيي‌ يا وسيله‌ي مزبور رادر محل مستقر ساخته عهده‌دار پرداخت ديه خواهد بود، و نيز اگر توقف شخص مزبور با استقرار شيي و وسيله مورد نظر موجب لغزش ‌راهگذر و آسيب کسي شود، مسئول پرداخت ديه صدمه يا آسيب وارده است مگر آنکه عابر با وسعت راه و محل‌، عمداً قصد برخورد داشته باشد که در اين صورت نه فقط خسارتي به او تعلق نمي‌گيرد بلکه عهده‌دار خسارت وارده نيز مي‌باشد.

 ماده ۳۳۲

 هر گاه ثابت شود که مأمور نظامي يا انتظامي در اجراي دستور آمر قانوني تيراندازي کرده و هيچ گونه تخلف از مقررات نکرده ‌است‌، ضامن ديه‌ي مقتول نخواهد بود و جز مواردي که مقتول و يا مصدوم مهدورالدم نبوده ديه به عهده بيت‌المال خواهد بود.

 ماده ۳۳۳

 در مواردي که عبور عابر پياده ممنوع است اگر عبور نمايد و راننده‌اي که با سرعت مجاز و مطمئنه در حرکت بوده و وسيله‌‌ي نقليه نيز نقص فني نداشته است و در عين حال قادر به کنترل نباشد و با عابر برخورد نموده منجر به فوت يا مصدوم شدن وي گردد راننده‌ ضامن ديه و خسارت وارده نيست‌.